Một ngày làm nông cùng chủ nhà: cấy, gặt, cho gà ăn mà không làm vướng tay

Một ngày làm nông cùng chủ nhà sẽ vui và có ích khi khách hỏi trước việc gì mình làm được, mặc đồ dài tay, đội nón, đi ủng hoặc chân trần theo hướng dẫn, ra đồng từ sáng sớm và dừng trước trưa nắng. Việc hợp với khách thường là những việc nhẹ: nhổ cỏ, hái rau, cho gà ăn, ôm lúa đã cắt, tưới vườn. Việc cần tay nghề như cấy thẳng hàng, cắt lúa bằng liềm, chèo xuồng chở nông sản thì làm thử một chút dưới mắt chủ nhà, không cố.

Khách làm nông để làm gì

Không ai mong khách gặt xong một sào ruộng. Thứ khách mang về sau một buổi ra đồng là hiểu được bát cơm mình ăn đi qua bao nhiêu bàn tay: lưng đau sau một giờ cấy, bàn chân lún trong bùn, mồ hôi dưới nắng chín giờ sáng. Còn chủ nhà thì có dịp kể về đồng ruộng của mình, về giống lúa, về mùa màng năm nay. Một buổi làm nông đúng nghĩa là một buổi trò chuyện có kèm việc tay chân.

Vì vậy, mục tiêu không phải là làm được nhiều, mà là không làm vướng tay chủ nhà, không làm hỏng việc của họ.

Hỏi trước: việc gì đang có, việc gì khách làm được

Việc ngoài đồng theo mùa vụ, không phải lúc nào cũng có cấy, có gặt. Hỏi chủ nhà từ hôm trước:

• Mai nhà có việc gì ngoài đồng, ngoài vườn?
• Khách theo được việc nào, việc nào nên đứng xem?
• Mấy giờ đi, mấy giờ về? Đi bộ hay đi xe, đi đò?
• Cần mặc gì, mang gì?
• Có việc gì khách tuyệt đối không nên làm (phun thuốc, dùng máy cắt, trèo cây cao)?

Mùa vụ khác nhau theo vùng

Người ở phố hay nghĩ cấy gặt có lịch giống nhau khắp nơi. Thật ra mỗi vùng một nhịp, và ngay trong một vùng, lịch cũng xê dịch theo năm, theo giống lúa. Vài nét chung để hỏi chủ nhà cho đúng:

• Đồng bằng Bắc Bộ thường có hai vụ lúa chính là vụ xuân (vụ chiêm) và vụ mùa; giữa hai vụ có nơi trồng thêm rau màu vụ đông.
• Đồng bằng sông Cửu Long nhiều nơi làm hai đến ba vụ lúa một năm, nên gần như tháng nào cũng có cánh đồng đang cấy hoặc đang gặt ở đâu đó.
• Ruộng bậc thang vùng cao phần lớn làm một vụ, đổ nước vào mùa mưa, gặt vào cuối mùa; mùa khác là việc nương, việc vườn.
• Vườn cây ăn trái có mùa quả riêng của từng loại; ngoài mùa quả vẫn có việc tỉa cành, làm cỏ, bồi đất.

Hỏi chủ nhà "tháng này nhà đang làm gì" trước khi đặt chỗ là cách chắc nhất để không đến vào lúc đồng ruộng chỉ có nước và mạ non mà mình lại mong thấy lúa chín.

Mặc gì, mang gì ra đồng

• Áo dài tay, quần dài bằng vải mỏng, thấm mồ hôi; màu tối đỡ lộ bùn. Mang thêm một bộ để thay.
• Nón lá hoặc mũ rộng vành; khăn che cổ.
• Chân: ruộng bùn ngập thì nhiều người làng đi chân trần, vì ủng lún sâu khó rút. Hỏi chủ nhà; nếu đi chân trần, kiểm tra không có vết thương hở ở chân.
• Găng tay vải khi nhổ cỏ, ôm lúa — lá lúa cứa tay rát.
• Nước uống mang theo nhiều hơn mình nghĩ.
• Kem chống nắng, chống muỗi loại không mùi nồng, bôi trước khi ra; không bôi rồi lội xuống ao cá của nhà người ta.
• Điện thoại để trong túi kín nước, hoặc để ở nhà.

Nắng, đỉa, côn trùng: những thứ cần để ý

Nắng

Ngoài đồng không có bóng cây. Người làng ra đồng từ lúc mặt trời chưa lên cao và nghỉ trước mười giờ, mười một giờ vào mùa nóng; chiều ra lại khi nắng dịu. Khách nên theo đúng nhịp đó. Thấy chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, ngừng việc, vào bóng mát, uống nước; nếu lơ mơ, không đỡ thì gọi 115.

Đỉa

Ruộng nước, mương ở nhiều vùng có đỉa. Đỉa bám không nguy hiểm nhưng làm nhiều người hoảng. Bị đỉa bám thì đừng giật mạnh; nhờ người làng gỡ — họ có cách riêng. Rửa vết cắn bằng nước sạch; vết có thể chảy máu một lúc là bình thường.

Côn trùng, rắn

Ong làm tổ trong bụi, kiến lửa ở bờ ruộng, sâu róm trên lá cây. Đi theo lối chủ nhà đi, không thọc tay vào bụi rậm, đống rơm, hốc đá. Rắn ở ruộng thường tránh người; nếu bị cắn, giữ người bị cắn nằm yên, bất động phần bị cắn và đưa đến cơ sở y tế ngay.

Thuốc bảo vệ thực vật

Hỏi chủ nhà ruộng, vườn mới phun thuốc gần đây không. Không ăn quả, rau hái tại chỗ khi chưa hỏi; rửa tay kỹ sau khi làm vườn, trước khi ăn.

Làm sao không làm vướng tay chủ nhà

1. Nhìn trước, làm sau. Đứng xem chủ nhà làm vài lần rồi mới thử.
2. Làm chậm mà đúng. Cấy nhanh mà xiêu vẹo, chủ nhà phải cấy lại; nhổ cỏ nhanh mà nhổ cả rau, chủ nhà mất rau.
3. Hỏi khi không chắc: cây này là cỏ hay rau, quả này hái được chưa.
4. Không giẫm lên luống, lên lúa đã cấy; đi đúng bờ.
5. Trả dụng cụ đúng chỗ, rửa sạch bùn trên cuốc, liềm.
6. Để ý trẻ nhỏ đi cùng: trẻ thích lội ruộng nhưng dễ ngã, dễ gần mương sâu.

Khi nào nên dừng

• Khi nắng lên cao, theo giờ chủ nhà nghỉ.
• Khi thấy mệt, đau lưng, chóng mặt — không cố cho bằng người làng; họ đã quen từ nhỏ.
• Khi chủ nhà bắt đầu phải "trông" khách nhiều hơn làm việc của mình.
• Khi trời chuyển mưa giông: ra khỏi ruộng ngay, không đứng giữa đồng trống khi có sấm sét.
• Khi việc chuyển sang phần cần máy móc, cần tay nghề — đứng xem, giúp mang đồ.

Sau buổi làm: phần đáng nhớ nhất

Về nhà, rửa chân tay ở chỗ chủ nhà chỉ, không xả bùn vào bể nước sinh hoạt. Bữa cơm sau buổi đồng thường là bữa ngon nhất của chuyến đi — không phải vì món lạ, mà vì đói thật và vì vừa làm ra nó. Đó cũng là lúc hỏi chuyện: một vụ lúa mấy tháng, năm nay được mùa không, con cái còn ai theo nghề ruộng. Những câu chuyện ấy là phần khách mang về, nhiều hơn mấy hàng mạ đã cấy.

Góc nhìn hôm nay

Ở nhiều làng, việc đồng áng đã được máy móc làm phần lớn: máy cày, máy cấy, máy gặt đập liên hợp. Những việc thủ công khách còn được thấy ngày càng ít, và có nơi làng chỉ giữ lại vài thửa ruộng để khách trải nghiệm. Điều đó không có gì sai — miễn là làng nói thật với khách. Còn khách, hãy coi buổi làm nông là dịp để hiểu người làm ra hạt gạo, chứ không phải một màn để chụp ảnh. Muốn hiểu thêm về lịch mùa vụ, giống lúa, nếp làm ruộng của từng vùng, cứ hỏi chính người nông dân — họ là cuốn sách đầy đủ nhất.