Làm khách nhà dân: giờ giấc, ăn uống, tắm giặt và đồ dùng chung

Làm khách ở nhà dân, điều quan trọng nhất là sống theo nhịp của nhà chủ: dậy và ăn đúng giờ nhà, tắm nhanh và tiết kiệm nước, giữ yên lặng sau giờ nhà đi ngủ, và hỏi trước khi dùng bất cứ thứ gì của nhà — bếp, tủ lạnh, máy giặt, xe đạp. Khách ở nhà dân không phải khách sạn có người phục vụ; mình đang sống trong nhà của một gia đình, nên càng ít làm xáo trộn, chủ nhà càng mở lòng.

Buổi đầu tiên: nghe chủ nhà "giới thiệu nhà"

Khi vừa đến, hầu hết chủ nhà sẽ dẫn khách đi một vòng. Đây là lúc hỏi tất cả những gì cần hỏi, một lần cho xong:

• Ngủ ở đâu, cất đồ ở đâu, chỗ nào không nên vào (buồng riêng của gia đình, gian thờ, kho).
• Nhà tắm, nhà vệ sinh: cách dùng vòi, bình nóng lạnh, chỗ để dép.
• Giờ ăn sáng, trưa, tối; giờ nhà đi ngủ; cổng có khoá buổi tối không.
• Có điều gì nhà kiêng: không huýt sáo trong nhà, không ngồi ở bậc cửa, không động vào cây cột chính… Mỗi dân tộc, mỗi vùng có những điều riêng; chủ nhà nói gì thì làm theo.
• Số điện thoại của chủ nhà để báo khi về muộn.

Ghi lại nếu cần. Hỏi lại lần hai một điều đã được dặn là chuyện bình thường; tự làm theo ý mình mới là điều làm chủ nhà ngại.

Giờ giấc: dậy cùng nhà, ngủ cùng nhà

Ở nông thôn, vùng cao, ngày bắt đầu sớm. Gà gáy từ bốn năm giờ, chủ nhà nhóm bếp, ra ruộng trước khi nắng lên. Buổi tối, nhiều nhà ăn cơm sớm và tắt đèn từ chín, mười giờ.

Nhà sàn đặc biệt cần để ý: sàn gỗ hoặc sàn tre truyền tiếng động đi khắp nhà, và cả gia đình chủ có khi ngủ chỉ cách khách một tấm vách.

Ăn uống: ăn cơm nhà như người nhà

Bữa cơm ở nhà dân thường là phần nhớ nhất của chuyến đi. Vài điều giữ cho bữa ăn vui:

• Báo trước những gì không ăn được: ăn chay, dị ứng, kiêng theo tôn giáo. Báo từ lúc hỏi đặt chỗ, nhắc lại khi đến, đừng để đến khi mâm dọn ra mới nói.
• Nếm thử mỗi món một chút. Không thích thì ăn ít, không cần nói chê.
• Chờ chủ nhà mời mới bắt đầu ăn, nhất là khi ăn cùng người lớn tuổi trong nhà.
• Rượu mời: uống được thì nhận một chén cho vui; không uống được thì nói rõ một lần, cảm ơn và cầm cốc nước. Không uống thì không ai ép thêm nếu từ chối nhẹ nhàng mà dứt khoát.
• Phụ dọn mâm, rửa bát nếu chủ nhà cho. Có nhà không muốn khách làm, cứ hỏi một lần; nhà bảo không thì thôi.
• Hỏi trước khi dùng bếp, kể cả chỉ để đun nước pha mì hay hâm sữa cho con.

Ăn uống cụ thể ở từng vùng — cơm lam, rượu cần, bữa cơm miệt vườn — có trong các bài về từng làng.

Tắm giặt và nước

Ở nhiều vùng, nước là thứ quý: nước suối dẫn bằng ống tre, nước giếng phải bơm, nước mưa trữ trong bể. Mùa khô càng hiếm.

• Tắm nhanh, khoá vòi khi xoa xà phòng.
• Hỏi trước nếu muốn giặt đồ; giặt ít, phơi đúng chỗ chủ nhà chỉ.
• Không giặt đồ, gội đầu dưới suối, ao của làng — nước đó có thể là nước sinh hoạt của nhà khác ở dưới dòng.
• Giữ nhà tắm khô ráo sau khi dùng, nhặt tóc rụng, không để đồ cá nhân bừa bãi.
• Nếu nhà dùng nhà vệ sinh kiểu khác lạ (hố xí khô, nhà vệ sinh ngoài vườn), hỏi chủ nhà cách dùng.

Đồ dùng chung: hỏi trước, trả lại đúng chỗ

Làm hỏng, làm vỡ thứ gì thì nói ngay với chủ nhà, xin lỗi và đề nghị đền. Giấu đi là điều làm mất lòng nhất.

Trẻ con trong nhà, vật nuôi và không gian riêng

• Trẻ con nhà chủ thường tò mò, quấn khách. Chơi với trẻ thì được, nhưng không cho kẹo, cho đồ khi chưa hỏi bố mẹ trẻ.
• Chó, mèo nhà: hỏi chủ nhà trước khi vuốt; dặn trẻ nhà mình không trêu chó.
• Gian thờ, buồng ngủ của gia đình, kho thóc: không vào nếu không được mời.
• Không mở tủ, không lục đồ, kể cả để tìm thứ mình cần — hỏi chủ nhà.

Khi có chuyện không như ý

Ở nhà dân không tránh khỏi những lúc bất tiện: mất điện, hết nước nóng, muỗi, gà gáy quá sớm, bữa ăn không hợp. Phần lớn đó là đời sống thường ngày của chủ nhà, không phải sơ suất. Nếu có chuyện thật sự cần sửa — mái dột chỗ ngủ, chăn không đủ ấm, bị dị ứng món ăn — nói nhẹ nhàng, cụ thể với chủ nhà ngay lúc đó. Đợi đến khi về rồi viết nhận xét chê là điều không công bằng với một gia đình có thể đã sửa được ngay nếu biết.

Chuyện chụp ảnh người trong nhà, giữ vệ sinh chung của làng, và cảm ơn sau khi về có những bài riêng trong cùng chuyên mục.

Góc nhìn hôm nay

Các sách cũ như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính hay Đất lề quê thói của Nhất Thanh đều nhắc đến phép làm khách: người đến nhà ai thì theo lệ nhà ấy. Ý đó vẫn còn nguyên giá trị khi người thành phố, người nước ngoài ngày nay tìm về ngủ nhà dân. Khác là xưa khách thường là họ hàng, người quen; nay khách là người lạ, và chủ nhà đã chọn mở cửa cho người lạ. Đáp lại sự tin tưởng ấy bằng cách sống nhẹ nhàng trong nhà họ là điều tối thiểu.