Du lịch cộng đồng là kiểu du lịch mà chính người dân trong làng, bản đứng ra tổ chức đón khách, dựa trên những gì sẵn có của làng — nhà ở, bữa ăn, nghề, cảnh quan, lễ tục — và phần lớn lợi ích ở lại với làng. Luật Du lịch 2017 của Việt Nam định nghĩa đây là loại hình du lịch phát triển trên cơ sở các giá trị văn hoá của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Khách đến không chỉ để xem, mà để ở cùng, ăn cùng và hiểu một nếp sống khác.
Ba ý cốt lõi trong định nghĩa
Định nghĩa trong luật nghe khô, nhưng tách ra thì có ba ý rất rõ, và chính ba ý này phân biệt du lịch cộng đồng thật với một khu nghỉ "khoác áo" làng quê:
- Dựa trên giá trị của cộng đồng. Thứ khách đến tìm là cái làng đã có: ngôi nhà sàn, cách nấu cơm lam, điệu múa trong ngày hội, cánh đồng bậc thang. Không phải thứ dựng mới cho khách.
- Do cộng đồng quản lý. Người làng quyết định đón bao nhiêu khách, đón thế nào, giữ gì, không cho khách làm gì. Thường có một tổ hoặc hợp tác xã du lịch của thôn, bản, có quy ước chung.
- Cộng đồng hưởng lợi. Thu nhập từ khách đến tay nhiều hộ trong làng — người nấu ăn, người dẫn đường, người chèo thuyền, người dệt vải — chứ không dồn hết về một chủ đầu tư bên ngoài.
Khác du lịch đại trà ở đâu
| Khía cạnh | Du lịch đại trà | Du lịch cộng đồng |
|---|---|---|
| Ai tổ chức | Công ty, khu du lịch, chủ đầu tư | Hộ dân, tổ du lịch thôn bản, hợp tác xã |
| Chỗ ở | Khách sạn, khu nghỉ tách khỏi dân cư | Nhà dân, nhà sàn, nhà khách của thôn |
| Bữa ăn | Thực đơn chung, nhà hàng | Cơm nhà, món theo mùa của làng |
| Người dẫn | Hướng dẫn viên từ nơi khác | Người trong làng, nói chuyện làng mình |
| Số khách | Càng nhiều càng tốt | Giới hạn theo sức chứa của làng |
| Khách nhận về | Cảnh đẹp, tiện nghi | Quen biết người làng, hiểu một nếp sống |
| Lợi ích | Tập trung ở doanh nghiệp | Chia cho nhiều hộ, có phần cho quỹ chung của làng |
Ranh giới trên thực tế không luôn rõ như bảng. Có làng làm du lịch cộng đồng nhưng liên kết với công ty lữ hành để có khách; có nơi ban đầu là cộng đồng rồi dần bị người ngoài mua đất mở cơ sở lớn. Câu hỏi đáng hỏi luôn là: ai trong làng đang làm chủ, và tiền đi về đâu.
Khách được gì
- Một đời sống thật. Thức dậy với tiếng gà, xem chủ nhà nấu bữa sáng, đi theo người làng ra ruộng, ra nương.
- Người để hỏi. Thay vì đọc biển giới thiệu, khách hỏi thẳng bà cụ dệt vải, ông già làng, anh chèo thuyền.
- Món ăn theo mùa. Bữa cơm ở nhà dân thường là thứ làng đang có: măng mùa măng, cá suối mùa nước, rau rừng, gà nhà.
- Nhịp chậm. Không lịch trình dày đặc, không xe đưa đón liên tục. Nhiều người tìm đến du lịch cộng đồng chính vì cái chậm này.
Làng được gì, và mất gì
Khi làm tốt, du lịch cộng đồng mang lại thu nhập thêm cho những vùng ít cơ hội; người trẻ có lý do ở lại làng thay vì đi làm xa; nghề truyền thống, điệu múa, món ăn có người mua, người học nên được giữ; nhà cổ được sửa thay vì phá. Làng cũng có thêm động lực giữ cảnh quan sạch đẹp, vì đó là "vốn" của mình.
Nhưng cũng có những cái giá. Nhà ở thành chỗ đón khách, sự riêng tư giảm. Lễ tục có khi bị đem ra diễn cho khách xem, dần mất ý nghĩa. Rác, nước thải, tiếng ồn tăng. Hộ nào đón được nhiều khách thì giàu nhanh, hộ khác thì không, sinh ra chênh lệch trong làng. Những làng làm bền là những làng có quy ước rõ: chia lượt đón khách giữa các hộ, có quỹ chung, có giới hạn số khách, có những nơi và những ngày không cho khách vào.
Những kiểu du lịch cộng đồng thường gặp ở Việt Nam
| Kiểu | Khách thường làm gì | Vùng hay gặp |
|---|---|---|
| Bản làng vùng cao | Ngủ nhà sàn, nhà trình tường; ăn cơm cùng chủ nhà; đi bộ quanh bản | Tây Bắc, Việt Bắc, Tây Nguyên |
| Làng ven sông, cù lao | Ở nhà vườn, đi xuồng trong rạch, làm vườn cùng chủ | Đồng bằng sông Cửu Long |
| Làng cổ đồng bằng | Ở nhà cổ, đi bộ ngõ làng, ăn cơm quê | Đồng bằng Bắc Bộ, Huế, Đà Nẵng |
| Làng ven biển, đầm phá | Theo người làng ra đầm, xem kéo lưới, ăn bữa hải sản nhà | Duyên hải miền Trung |
| Làng vùng lũ, hang động | Ở nhà dân, theo người dẫn địa phương vào rừng, hang | Miền Trung, như làng Tân Hoá ở Quảng Trị |
Những làng cụ thể — bản Lác, Pác Ngòi, cù lao An Bình, Cồn Sơn — có bài riêng ở các chuyên mục làng quê. Làng nghề thủ công và du lịch làng nghề là một đề tài khác.
Làm sao biết một nơi là du lịch cộng đồng thật
Không có nhãn dán nào bảo đảm. Vài câu hỏi giúp khách tự phân biệt:
- Chủ nhà có ở cùng trong nhà, hay chỉ có nhân viên trông?
- Người dẫn đường là người trong làng hay người từ nơi khác đến?
- Làng có tổ, nhóm, hợp tác xã du lịch chung không? Khách có được giới thiệu quy ước của làng không?
- Bữa ăn là cơm nhà theo mùa, hay thực đơn nhà hàng?
- Có những chỗ, những ngày làng nói "không" với khách không? Một làng biết từ chối thường là làng đang tự làm chủ.
Cách chọn nơi ở nhà dân cụ thể, dấu hiệu tốt và đáng ngại, có bài riêng trong cùng chuyên mục này.
Khách góp phần thế nào
Du lịch cộng đồng chỉ bền khi khách cũng đóng vai của mình. Không cần làm gì lớn:
- Chi tiêu trong làng: ăn bữa nhà dân, thuê người làng dẫn đường, mua đồ người làng làm.
- Theo quy ước của làng, kể cả khi thấy không tiện.
- Không mặc cả ép giá những thứ người làng làm bằng tay.
- Đi nhóm nhỏ, ở lâu hơn thay vì ghé qua chụp ảnh rồi đi.
- Giữ làng sạch, giữ yên tĩnh, xin phép khi chụp ảnh người.
Góc nhìn hôm nay
Từ khoảng những năm 2000, du lịch cộng đồng ở Việt Nam được nhắc nhiều hơn, với các dự án hỗ trợ ở vùng cao, vùng ven sông, và được ghi thành một loại hình riêng trong Luật Du lịch 2017. Một số làng Việt Nam đã được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc ghi nhận trong chương trình "Làng du lịch tốt nhất", điều này có bài riêng. Nhưng thước đo thật vẫn nằm ở chính làng: người trẻ có ở lại không, nhà cổ có còn không, và người làng có còn vui khi thấy khách đến không. Người đi thăm muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các tài liệu của Cục Du lịch Quốc gia, hỏi trực tiếp tổ du lịch của thôn bản khi đến, và quan trọng nhất là ngồi nghe chính người làng kể họ làm du lịch thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Du lịch cộng đồng là gì?
Là loại hình du lịch dựa trên giá trị văn hoá, cảnh quan sẵn có của một làng, bản, do chính người dân quản lý, tổ chức đón khách và hưởng lợi. Khách thường ở nhà dân, ăn cơm nhà, đi cùng người làng.
Du lịch cộng đồng khác du lịch thường thế nào?
Du lịch thường do công ty, khu du lịch tổ chức và lợi ích tập trung ở doanh nghiệp. Du lịch cộng đồng do người làng làm chủ, khách ở trong khu dân cư, số khách được giới hạn và thu nhập chia cho nhiều hộ.
Luật Du lịch định nghĩa du lịch cộng đồng ra sao?
Luật Du lịch 2017 định nghĩa du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hoá của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi.
Đi du lịch cộng đồng cần lưu ý gì?
Theo quy ước của làng, chi tiêu trong làng, đi nhóm nhỏ, giữ yên tĩnh và vệ sinh, xin phép trước khi chụp ảnh người. Nên ở lại ít nhất một đêm để thật sự sống cùng nhịp của làng.
Du lịch cộng đồng có hại cho làng không?
Có thể, nếu không có quy ước: lễ tục bị biến thành màn diễn, rác và tiếng ồn tăng, chênh lệch giữa các hộ. Những làng làm bền thường giới hạn số khách, chia lượt đón khách và có quỹ chung.
