Chụp ảnh người dân ở làng quê, nguyên tắc là hỏi trước khi bấm máy, kể cả chỉ bằng cử chỉ giơ máy lên và chờ cái gật đầu. Không chụp người đang làm lễ, người đang tang, người ốm yếu, người đang tắm giặt hay trong lúc riêng tư; với trẻ em thì hỏi bố mẹ chứ không hỏi trẻ. Khi người ta lắc đầu hoặc sau đó muốn xoá, hãy xoá ngay trước mặt họ. Bức ảnh đẹp nhất là bức người trong ảnh vui lòng để mình giữ.
Vì sao phải xin phép, kể cả ở nơi công cộng
Đường làng, bờ ruộng, chợ quê nhìn như nơi công cộng, nhưng với người dân đó là sân nhà, là chỗ làm việc của họ. Một người phụ nữ đang gánh rau, một cụ già đang ngồi hút thuốc lào trước hiên, một đứa trẻ đang tắm ao — họ không biểu diễn cho ai xem. Khi một người lạ giơ máy lên chụp mà không hỏi, người bị chụp thường thấy mình bị biến thành "cảnh".
Ngoài phép lịch sự, còn có lý do pháp lý: Bộ luật Dân sự 2015 của Việt Nam quy định quyền của cá nhân đối với hình ảnh; việc sử dụng hình ảnh của người khác nhìn chung phải được người đó đồng ý, trừ một số trường hợp như hoạt động công cộng. Chụp để giữ làm kỷ niệm riêng đã là một chuyện; đăng lên mạng, dùng để quảng bá, bán ảnh là chuyện khác hẳn và cần sự đồng ý rõ ràng.
Xin phép thế nào cho tự nhiên
Nhiều người ngại xin phép vì sợ mất khoảnh khắc. Thật ra, xin phép đúng cách thường mở ra bức ảnh tốt hơn, vì người được chụp thả lỏng và mình có thời gian nhìn kỹ.
- Chào trước, hỏi chuyện trước. Hỏi bà đang làm gì, rau này trồng bao lâu, cái gùi này đan bằng gì. Vài câu chuyện là đủ để không còn là người lạ.
- Hỏi rõ ràng: "Cháu chụp bà một tấm được không ạ?" Nếu không cùng ngôn ngữ, giơ máy lên, chỉ vào máy rồi chỉ vào người, chờ cái gật đầu.
- Nhận cả cái lắc đầu. Cười, cảm ơn và cất máy. Không nài, không chụp lén sau đó.
- Cho xem ảnh vừa chụp. Phần lớn người dân thích xem mình trong ảnh; đó cũng là lúc họ có thể nói "xoá đi".
- Hỏi tên, xin địa chỉ hoặc cách gửi ảnh nếu muốn gửi lại. Nhiều người già ở quê không có ảnh đẹp của chính mình; một tấm ảnh in gửi về có ý nghĩa lắm.
Những lúc không nên chụp
| Tình huống | Vì sao |
|---|---|
| Người đang làm lễ, cúng bái, cầu nguyện | Đó là lúc thiêng liêng; ánh đèn, tiếng máy làm phiền nghi lễ. Một số lễ còn kiêng người ngoài |
| Đám tang, nhà có tang | Nỗi buồn của gia đình không phải là cảnh để chụp |
| Người ốm, người già yếu, người khuyết tật | Họ khó từ chối, và ảnh dễ thành sự thương hại |
| Người đang tắm, giặt ở suối, ao, giếng | Lúc riêng tư, dù ở ngoài trời |
| Trong nhà người khác, nhất là gian thờ, buồng ngủ | Không gian riêng; nhiều nhà kiêng chụp bàn thờ |
| Nơi làng đã cắm biển hoặc dặn không chụp | Rừng thiêng, nhà mồ, khu thờ cúng của một số dân tộc |
| Người đang cãi nhau, gặp chuyện không vui | Ảnh có thể làm chuyện tệ hơn |
Trẻ em: hỏi bố mẹ, không hỏi trẻ
Trẻ con ở làng thường hồn nhiên, thích được chụp, hay chạy lại tạo dáng. Dù vậy, trẻ không đủ tuổi để đồng ý. Hỏi bố mẹ, ông bà của trẻ; nếu không có người lớn ở đó, tốt nhất không chụp cận mặt. Không đăng ảnh trẻ kèm tên, tên làng, trường học. Không cho kẹo, cho tiền để đổi lấy ảnh — chuyện này ở vùng cao đã gây nhiều hệ quả xấu, có bài riêng trong chuyên mục bản làng.
Đăng ảnh lên mạng: thêm một lần hỏi
Đồng ý để chụp không đồng nghĩa với đồng ý để đăng. Trước khi đăng ảnh có mặt người dân rõ ràng, nhất là khi nhiều người sẽ xem:
- Nếu đã hỏi được chủ nhà, người trong ảnh có muốn xuất hiện trên mạng không — hỏi lúc chụp là dễ nhất.
- Không viết chú thích chê bai, thương hại, kiểu "cuộc sống khổ cực", "nghèo nhưng vui". Người trong ảnh có thể đọc được, con cháu họ có thể đọc được.
- Không gắn vị trí chính xác của nhà dân, nhất là nhà có người già sống một mình.
- Ảnh dùng cho mục đích thương mại — quảng cáo, bán ảnh, in sách — cần sự đồng ý rõ ràng, tốt nhất là có văn bản.
- Khi người trong ảnh nhắn yêu cầu gỡ, gỡ ngay, không tranh cãi.
Chụp cảnh mà không chụp người
Có những lúc muốn ghi lại khung cảnh mà không cần mặt người. Vài cách vừa có ảnh đẹp vừa không xâm phạm ai:
- Chụp từ xa, người chỉ là một chấm nhỏ trong khung cảnh lớn: cánh đồng, con đường làng.
- Chụp từ sau lưng, chụp bàn tay đang làm việc — cũng nên hỏi, nhưng người ta dễ đồng ý hơn.
- Chụp đồ vật, nhà cửa, vật nuôi, món ăn, ánh sáng — làng có rất nhiều thứ để kể mà không cần mặt người.
- Tránh ống kính tele để "săn" khoảnh khắc người khác không biết mình bị chụp.
Lễ hội làng, chợ phiên, đám cưới: chụp đến đâu
Có những dịp cả làng ra đường, rực rỡ màu sắc, và máy ảnh giơ lên khắp nơi. Ở những dịp này, ranh giới giữa được và không được chụp mềm hơn, nhưng vẫn có:
| Dịp | Thường được | Nên hỏi hoặc tránh |
|---|---|---|
| Lễ hội làng | Chụp đám rước, cảnh đông vui từ xa, ở chỗ khán giả đứng | Chen vào đội rước, đứng trước kiệu, chụp trong hậu cung, chụp người đang hành lễ cận mặt |
| Chợ phiên | Chụp toàn cảnh chợ, hàng hoá khi đã hỏi người bán | Chụp cận mặt người mua bán không hỏi, chắn lối người đi chợ |
| Đám cưới trong làng | Chụp khi gia đình mời khách vào dự | Đứng ngoài cổng chụp như xem cảnh lạ khi không quen ai |
| Ngày làng có việc riêng (cúng rừng, cúng bản) | Hỏi già làng, trưởng bản trước | Nhiều nơi cấm người ngoài vào hoặc cấm chụp |
Nguyên tắc chung: đứng ở chỗ khán giả, không chen vào giữa nghi lễ, không đòi người ta dừng lại cho mình chụp, và lùi ra khi thấy ánh mắt khó chịu.
Đèn chớp và thiết bị bay
Đèn chớp làm giật mình người già, trẻ nhỏ và vật nuôi; không dùng trong nhà, trong đình chùa, trong lễ. Thiết bị bay chụp ảnh từ trên cao gây tiếng ồn, làm gia súc hoảng, và việc bay có quy định riêng của pháp luật — nếu định dùng, hỏi trước chính quyền xã và người làng, và không bay trên nhà dân, khu lễ.
Góc nhìn hôm nay
Ở những làng đông khách, người dân đã quen bị chụp — đôi khi quen tới mức mệt mỏi. Có nơi người làng tự đặt quy ước hạn chế chụp ảnh ở khu thờ cúng, có nơi người già quay mặt đi khi thấy máy ảnh. Người đi thăm có thể làm khác: hỏi trước, nói chuyện trước, và gửi lại ảnh sau chuyến đi. Một bức ảnh gửi về cho bà cụ bán rau ở chợ làng, được bà treo trong nhà, đáng giá hơn trăm lượt yêu thích trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người dân ở làng có cần xin phép không?
Nên luôn xin phép, kể cả ở đường làng, chợ quê. Ngoài phép lịch sự, pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh; dùng hình ảnh người khác, nhất là để đăng hoặc thương mại, cần sự đồng ý của họ.
Xin phép chụp ảnh khi không cùng ngôn ngữ thế nào?
Chào, cười, giơ máy lên, chỉ vào máy rồi chỉ vào người đó và chờ cái gật đầu. Nếu họ lắc đầu hoặc quay đi, cảm ơn và cất máy.
Có nên chụp ảnh trẻ em vùng quê, vùng cao không?
Chỉ chụp khi đã hỏi bố mẹ hoặc ông bà của trẻ. Không cho kẹo, cho tiền đổi lấy ảnh, không đăng ảnh trẻ kèm tên, tên làng, tên trường.
Những lúc nào không nên chụp ảnh người dân?
Khi người ta đang làm lễ, nhà có tang, người ốm yếu, người đang tắm giặt, trong gian thờ và buồng riêng, và ở những nơi làng đã dặn không chụp.
Người dân muốn xoá ảnh đã chụp thì phải làm sao?
Xoá ngay trước mặt họ và xin lỗi. Nếu ảnh đã đăng lên mạng mà người trong ảnh yêu cầu gỡ, gỡ ngay, không tranh cãi.
