"Làng du lịch tốt nhất" (Best Tourism Villages) là chương trình của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc — trước gọi là UNWTO, từ năm 2024 dùng tên UN Tourism — bắt đầu từ năm 2021, ghi nhận những làng nông thôn dùng du lịch để giữ gìn văn hoá, cảnh quan và mang lại lợi ích cho người dân một cách bền vững. Việt Nam có làng Tân Hoá (nay thuộc Quảng Trị) được vinh danh năm 2023 và thôn Thái Hải (Thái Nguyên) năm 2024. Danh hiệu không phải bảng xếp hạng làng đẹp nhất, mà là sự công nhận một cách làm du lịch.
Chương trình ra đời để làm gì
Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc khởi động sáng kiến này khi du lịch thế giới đang phục hồi sau đại dịch, với mục tiêu đưa du lịch thành công cụ phát triển nông thôn: giữ dân ở lại làng, giảm chênh lệch giữa thành thị và nông thôn, bảo vệ di sản và thiên nhiên. Danh sách các làng đầu tiên được công bố cuối năm 2021, và từ đó chương trình được tổ chức hằng năm.
Chương trình có ba phần thường được nhắc đến:
- Danh sách "Làng du lịch tốt nhất" — các làng đạt yêu cầu theo bộ tiêu chí.
- Chương trình nâng cấp (Upgrade Programme) — dành cho những làng chưa đạt đủ tiêu chí, được hỗ trợ để cải thiện những mặt còn yếu.
- Mạng lưới các làng — nơi các làng trao đổi kinh nghiệm với nhau và với chuyên gia.
Làng nào được đề cử
Làng không tự nộp hồ sơ trực tiếp, mà được cơ quan quản lý du lịch quốc gia của nước thành viên đề cử — ở Việt Nam là Cục Du lịch Quốc gia. Theo tiêu chí công bố, đó là những vùng nông thôn mật độ dân cư thấp, có cảnh quan nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp hoặc chăn nuôi, và có quy mô dân số nhỏ — quy chế các năm đầu nêu mức trần không quá 15.000 dân (nên kiểm lại quy chế của năm đang xem). Làng phải có những giá trị và hoạt động gắn với lối sống nông thôn, chứ không phải một khu du lịch đặt ở vùng quê.
Số làng mỗi nước được đề cử, thời hạn nộp hồ sơ và quy trình đánh giá có thể thay đổi giữa các năm; người muốn tìm hiểu cụ thể nên đọc quy chế của năm đó trên trang chính thức của UN Tourism.
Chín lĩnh vực đánh giá
Bộ tiêu chí của chương trình chia thành chín lĩnh vực. Đọc qua chín lĩnh vực này là hiểu vì sao danh hiệu không chỉ dành cho làng đẹp:
| Lĩnh vực | Câu hỏi đặt ra cho làng |
|---|---|
| Tài nguyên văn hoá và thiên nhiên | Làng có những giá trị gì đáng để khách đến? |
| Quảng bá và bảo tồn tài nguyên văn hoá | Làng giữ gìn và truyền lại các giá trị ấy thế nào? |
| Bền vững kinh tế | Du lịch có tạo việc làm, thu nhập cho người làng không? |
| Bền vững xã hội | Lợi ích có đến với phụ nữ, người trẻ, nhóm yếu thế không? |
| Bền vững môi trường | Làng xử lý rác, nước, năng lượng, bảo vệ cảnh quan ra sao? |
| Phát triển du lịch và chuỗi giá trị | Du lịch có gắn với sản phẩm địa phương, nghề, nông sản không? |
| Quản trị và ưu tiên du lịch | Có kế hoạch, có tổ chức, người dân có tham gia quyết định không? |
| Hạ tầng và kết nối | Đường đến, điện, nước, liên lạc có đủ không? |
| Sức khoẻ, an toàn và an ninh | Khách và người làng có được bảo đảm an toàn không? |
Nhìn bảng sẽ thấy chỉ một lĩnh vực nói về "có gì đẹp"; tám lĩnh vực còn lại hỏi về cách làng tổ chức, chia lợi ích và giữ gìn.
Các làng Việt Nam đã được vinh danh
Bài này chỉ ghi những trường hợp đã được thông tin chính thức xác nhận rộng rãi:
| Năm | Làng | Địa danh hiện nay | Nét chính |
|---|---|---|---|
| 2023 | Làng Tân Hoá | Quảng Trị (trước thuộc Minh Hoá, Quảng Bình) | Làng vùng lũ, người dân sống chung với lũ bằng nhà phao; làm du lịch hang động, sinh thái cùng cộng đồng |
| 2024 | Thôn Thái Hải | Thái Nguyên | Làng nhà sàn của người Tày, nhà sàn được dời về dựng lại, sinh hoạt theo quy ước làng sinh thái |
Danh sách được bổ sung mỗi năm. Trước khi viết hoặc nói một làng Việt Nam nào đó "đạt danh hiệu", nên kiểm tra lại năm và tên làng trên trang của UN Tourism hoặc thông báo của Cục Du lịch Quốc gia, vì trên mạng có không ít thông tin nhầm giữa "được đề cử", "vào chương trình nâng cấp" và "được vinh danh". Chi tiết về từng làng có trong các bài làng quê miền Trung và bản làng vùng cao.
Danh hiệu có ý nghĩa gì với người đi thăm
- Không phải bảo đảm "đẹp nhất". Đó là ghi nhận cách làm du lịch bền vững. Một làng không có danh hiệu vẫn có thể rất đáng đến.
- Thường có tổ chức đón khách tốt. Những làng đạt danh hiệu thường có tổ du lịch cộng đồng, quy ước rõ, người dẫn địa phương.
- Có thể đông khách hơn sau khi vinh danh. Đây là mặt trái: sau danh hiệu, lượng khách tăng có thể vượt sức làng. Đi vào mùa thấp điểm, ngày thường, ở lâu và đi nhóm nhỏ là cách giúp làng.
- Làng sống chung với thiên nhiên khắc nghiệt. Tân Hoá ngập lũ theo mùa; người đi thăm cần theo dõi thời tiết và đi đúng mùa.
Bài học cho những làng khác
Đọc hồ sơ các làng được vinh danh trên thế giới, có thể thấy vài điểm chung: người làng tham gia quyết định, du lịch gắn với nông nghiệp và nghề địa phương chứ không thay thế chúng, có giới hạn về số khách và về những nơi khách được vào, và di sản — kiến trúc, lễ tục, ngôn ngữ — được coi là tài sản phải giữ chứ không phải để diễn. Những điều đó áp dụng được cho bất kỳ làng nào đang làm du lịch cộng đồng, dù có đi xin danh hiệu hay không.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Trang chính thức của UN Tourism công bố danh sách các làng theo năm, kèm mô tả ngắn từng làng. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam thông báo các làng Việt Nam được đề cử và được ghi nhận. Ở chính các làng, người dẫn đường địa phương thường kể lại quá trình làng làm hồ sơ — câu chuyện ấy, nghe từ người trong cuộc, nói được nhiều điều hơn tấm bảng danh hiệu treo ở đầu làng.
Câu hỏi thường gặp
Làng du lịch tốt nhất của UN Tourism là gì?
Là chương trình của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc, bắt đầu từ năm 2021, ghi nhận những làng nông thôn dùng du lịch để bảo tồn văn hoá, thiên nhiên và mang lại lợi ích bền vững cho người dân. Danh hiệu không phải bảng xếp hạng làng đẹp nhất.
Việt Nam có làng nào đạt danh hiệu làng du lịch tốt nhất?
Làng Tân Hoá (nay thuộc Quảng Trị) được vinh danh năm 2023 và thôn Thái Hải (Thái Nguyên) năm 2024. Danh sách được bổ sung hằng năm, nên kiểm tra trang của UN Tourism để có thông tin mới nhất.
UN Tourism và UNWTO khác nhau thế nào?
Là cùng một tổ chức. Tổ chức Du lịch Thế giới thuộc Liên Hợp Quốc, viết tắt UNWTO, bắt đầu dùng tên UN Tourism từ năm 2024.
Tiêu chí chọn làng du lịch tốt nhất là gì?
Làng được đánh giá theo chín lĩnh vực: tài nguyên văn hoá và thiên nhiên, bảo tồn văn hoá, bền vững kinh tế, xã hội, môi trường, phát triển du lịch và chuỗi giá trị, quản trị, hạ tầng và kết nối, sức khoẻ – an toàn – an ninh.
Làng muốn tham gia chương trình thì làm thế nào?
Làng không tự nộp mà được cơ quan quản lý du lịch quốc gia đề cử; ở Việt Nam là Cục Du lịch Quốc gia. Quy chế và thời hạn mỗi năm có thể khác nên cần đọc thông báo của năm đó.
